Tuilt behoorde tot Herkenrode
Herkenrode is de parel aan de kroon van Groot-Hasselt. Dit is het verhaal van hoe Tuilt ontstond, en hoe ons dorp eeuwenlang verbonden was met de abdij aan de overkant van de snelweg.
“Je moet het verleden kennen om het heden te begrijpen.”
Waar het begon: Tulthe aan de Demer
Aan de Snapperstraat, aan een meander van de Demer, ligt de eigenlijke ontstaanskern van Tuilt. Deze meander bood in tijden van nood bescherming voor het vee en de mensen.
Ten westen van de Tuiltermolen lag het Frankische dorpspleintje van de nederzetting Tulthe. In tegenstelling daarmee was de woonkern Tuilt-Heide voorzien van een wegennet: aardewegen die intact gebleven zijn tot in 1960. De Sint-Janskapel in de Beyenstraat was het centrum van Tuilt-Heide.
Al in de 18de eeuw is er sprake van de Snapperstraet (1768), in de buurt van de Snappershoef in Tuilt (1534). Vandaag kruist de Boudewijnsnelweg (E313), ter hoogte van de brug aan de Stokrooieweg, “deze eerste woonkern van Tulthe”. Tijdens het ancien régime waren er twee burgemeesters: één voor Tulthe en één voor Tuilt-Heide.
Wist je dat?
- 1083 – Tuilt wordt voor het eerst vermeld als Tuletha.
- 1213 – De naam wordt Tulthe.
- De naam is verwant met ‘Dijle’ en ‘Diest’: een nederzetting bij het water.
- In het dialect zeggen we het met een sterke ij-klank: ‘Tijlt’.
Honderd jaar later: de abdij van Herkenrode
De Herkenrodeabdij werd tussen 1179 en 1182 gesticht op gronden die de graaf van Loon had verkocht. Omstreeks 1182 werd de abdij gesticht door Gerard I, graaf van Loon. Broeder Hendrik, een monnik van de cisterciënzerabdij van Aulne, kocht het grondgebied tegen zeer gunstige voorwaarden. Het waren woeste gronden met veel moerassen.
In 1217 werd de abdij officieel opgenomen in de Orde van Cîteaux. Ze werd zo de “eerste vrouwenabdij van de cisterciënzerorde in de Nederlanden”. Het was dé abdij van de graven van Loon.
Waarom net hier?
- Afgelegen gebied, in volstrekte eenzaamheid.
- Ligging bij stromend water: de Demer.
- Onontgonnen gebied – de monniken stonden erop van nul te beginnen.
- Er was al een nederzetting, Tulthe (1083). Er was werkvolk nodig om de gronden te bewerken en het vee te hoeden.
- De molen van Tuilt, in 1083 al vermeld als banmolen – nu de Tuiltermolen.
Wat betekent “Herkenrode”?
Herkenrode komt van het Keltische arika, verkleinwoord van ara (rivier), en rode: een open, ontgonnen plaats in een bos. Herkenrode is dus een open plaats bij een beek. Van 1197 tot ongeveer 1800 was dit zevenhonderd jaar lang een stiltegebied.
Bloei, rampen en het einde van de abdij
- Vanaf 1470 – Een zeer slechte tijd breekt aan. Plunderende soldaten, brandstichtingen en afpersingen zijn schering en inslag. Maar het klooster komt elke ramp weer te boven.
- 1531 – Abdis Mechtildis de Lechy laat het poortgebouw oprichten.
- 1795 – De Franse overheid schaft de abdij af. Haar goederen worden verbeurdverklaard en de kloosterlingen moeten hun abdij verlaten.
- 13 december 1796 – Een zwijgzame stoet van zesentwintig religieuzen en evenveel lekenbroeders schrijdt voor de laatste keer onder de gotische gewelfbogen van het poortgebouw. Daarmee wordt een authentiek stuk Loonse geschiedenis definitief afgesloten.
- 1797 – Het gebouwencomplex en vele honderden hectaren grond worden openbaar verkocht in Maastricht. Guillaume Claes en Pierre de Libotton worden de nieuwe eigenaars; enkele tientallen jaren later is alles eigendom van de familie Claes.
- 1826 – De abdijkerk brandt af. De resterende muren worden in 1847 gesloopt.
- Jaren ’60 – De stilte wordt doorbroken door de aanleg van de Boudewijnsnelweg. Meer dan 80 dB geluidshinder rond het voormalige cisterciënzerklooster: een vloek voor wie hier de absolute stilte en eenzaamheid zocht. Er moeten dringend geluidsschermen komen!
De Tuiltermolen
De Tuiltermolen was een belangrijk element voor de Tuiltenaren: de bewoners van de molen werden vereenzelvigd als “die van Tuilt”.
Het is een onderslagmolen op de Tuilterdemer, een riviertje dat parallel aan de Demer loopt, aan de Zolderse Kiezel 220 in Kuringen (buurtschap Tuilt). De molen hoort bij het complex van de abdij van Herkenrode. Het was een dubbelmolen: schorsmolen én korenmolen.
Na een brand in 1853 werd de molen herbouwd. Later werd het korengedeelte als woonhuis ingericht en in 1882 stopte ook de schorsmolen; het waterrad en het binnenwerk verdwenen. Het huidige complex dateert grotendeels uit 1784. In 1998 kwam de molen in handen van het Agentschap voor Natuur en Bos. Sinds 2014 wordt hij gerestaureerd, met een nieuw rad om elektriciteit op te wekken.
Naast de molen ligt de Tuilterschans, nu aan de andere kant van de autosnelweg. Ze werd waarschijnlijk eind 16de eeuw opgeworpen om de bevolking te beschermen wanneer benden huurlingen de streek afschuimden.

Tuiltenaren waren “laten”
Tuilt maakte in zijn vroegste jaren deel uit van het domein Herkenrode. Tijdens het ancien régime behoorden de Tuiltenaren tot het “Laathof van de abdij”.
Een laat was een boer die een stuk grond in bruikleen kreeg, met de plicht het te onderhouden – land- of bosbouw, veeteelt, visserij. In ruil mocht hij een klein deel van de opbrengst houden.
Uit een goederenregister van 1793 blijkt dat Herkenrode 3.108 ha grond bezat, veertien grote landbouwbedrijven en nog enkele woningen, met een jaarinkomen van 94.910 gulden – ongeveer 80 miljoen BEF, of zo’n 2.000.000 euro.
Van de familie Claes tot de Vlaamse overheid
Architect André Hermant (1908–1978) en zijn zus erfden het domein Herkenrode in 1940 van Mathilde Claes. André Hermant woonde en werkte in Parijs. Broer en zus verkochten de gronden (90 ha) en gebouwen (15 a) uiteindelijk voor 80 à 90 miljoen BEF, terwijl ze jaren eerder nog 300 miljoen BEF vroegen. Op 12 mei 1998 kocht het Vlaams Gewest ruim 100 ha natuurgebied, met daarop de vervallen hoevegebouwen van de abdij.
Het verhaal van Henri Eyckmans

Roger Maes vertelt:
Mijn grootvader langs moederszijde, Henri Eyckmans, gehuwd met Marie Warnis, vertelde mij dat hij van 1942 tot 1955 dagloner was op het kasteel en dat hij toen in het ‘molenhuisje’ woonde.
Tijdens de oorlog 1914–1918 was Henri koetsier van de heer van Herkenrode, ter vervanging van koetsier Putman, die vier jaar lang aan het front zat. Voor de oorlog werkte Henri in de staalfabriek in Tilleur. Daar viel een zwaar stuk ijzer op zijn rechterhand en werd zijn wijsvinger verpletterd – daardoor kon hij geen geweer hanteren en was hij ongeschikt voor het leger.
Van hem hoorde ik ook dat Télémaque Claes, toen eigenaar van Herkenrode, zich kandidaat stelde als burgemeester van Kuringen. De pastoor stelde zijn veto: “Geen liberaal in onze christelijke parochie.” Hij werd toch verkozen. De familie Claes heeft veel goed gedaan voor de gemeenschap van Kuringen. Zij bewoonde het vroegere abdissenkwartier en bepaalde de verdere geschiedenis van Herkenrode.
Foto’s: het molenhuisje, en Henri Eyckmans (rechts) met zijn echtgenote Marie Warnis en hun dochter Maria op haar trouwdag (± 1948).
De weeskinderen en juffrouw Mathilde Claes
Mijn overgrootmoeder Virginie Neesen, gehuwd met Johannis Warnis, stierf op 40-jarige leeftijd in het kinderbed. Drie jaar later overleed ook mijn overgrootvader. Op het kerkhof van Stokrooie namen de vier weeskinderen afscheid van hun vader.
Op hetzelfde ogenblik stapte een jonge dame op de oudste dochter af – mijn grootmoeder, toen elf jaar. Het was juffrouw Mathilde Claes, de dochter van Télémaque Claes. Zij vroeg de kinderen in de koets te stappen en mee te rijden naar het kasteel van Herkenrode, waar ze een paar weken bij de familie Claes verbleven.
In november 1899 werden drie kinderen uitbesteed bij boeren in de omgeving van Herkenrode; het jongste meisje werd opgenomen in het weeshuis van Hasselt. Mijn grootmoeder, Maria Warnis, kwam terecht bij de familie Bijnens in de portierswoning van Herkenrode. Later leerde ze mijn grootvader Henri Eyckmans kennen, die werkte in de ‘paardenstal’ rechts van het poortgebouw. Tijdens de oorlogsjaren 1940–1945 werkte hij ook bij een Hasseltse stoker. Het echtpaar verhuisde naar het molenhuisje, waar Henri in opdracht van rentmeester Michel Briers allerlei werken uitvoerde.
De Herkenrode-microbe
De Herkenrode-microbe zit Roger diep in het bloed; hij erfde ze van zijn grootvader. Henri Eyckmans schreef al verslagen over de verdwenen glasramen en het Heilig Sacrament van Mirakel. Hij kende het rijke verleden van Herkenrode heel goed.
Hij bezocht ook de kerken van de parochies Kermt, Kuringen en Stokrooie en bewonderde er de portretten van de abdissen en de schilderijen.
De deugdzame vrouwen van Lambert Lombard (16de eeuw) was één van de vier schilderijen die in de kerk van Stokrooie terechtkwamen. Pas in 1981 werden ze ‘ontdekt’ als werk van de beroemde renaissancekunstenaar.

Werk, verval en vergetelheid
Herkenrode gaf ook de inwoners van Tuilt werk. In de jaren zestig woonden er zo’n 42 mensen binnen het abdijcomplex. Vanaf 1970 begon een versnelde aftakeling van het domein: de pacht werd te duur en veel bewoners haakten af. In 1971 woonden er nog maar 15 mensen, van wie 7 hoogbejaarden.
Het boerenleven stopte en Herkenrode werd totaal verwaarloosd. Vandalen konden ongestoord hun gang gaan. Herkenrode werd een plaats om te mijden…
“Ik heb wel bewondering voor de boeren die jarenlang op Herkenrode gewoond hebben. Zij kenden om zo te zeggen hun gebouwen van buiten en iedere bewoner had er een zekere controle over. Er moest niets verkeerd gebeuren – vandalisme of zo – of men wist het. Als er soms toch iets gebeurde – meestal kwajongensstreken – werden de ouders van de daders aangesproken om de schade in der minne te vergoeden. Vreemden en ‘sjiek’ volk uit Hasselt waren in die tijd niet erg gewenst op het Herkenrodedomein.”
— Henri Eyckmans (°1881 – †1975), inwoner van Tuilt
Nieuw leven: de zusters van het Heilig Graf
In juni 1974 werd het kasteel van Herkenrode officieel “Huize Herkenrode”. De zusters van het Heilig Graf namen er hun intrek en leidden er een bezinningsoord. Dankzij hen werden het oude, vervallen klooster en de abdissenresidentie gerenoveerd; ze bouwden er ook een eigen klooster met kerk. Zo legden ze de kiem voor nieuw leven op deze bijzondere site.
Eindelijk kwamen de eerste tekenen van het “in ere herstellen” van de abdij die ooit de rijkste en grootste van de Nederlanden was. Op 5 december 1974 werd Herkenrode door minister van Cultuur Rika De Backer bij KB beschermd als monument en als landschap, met meer dan 200 ha grond.
Deze teloorgang van Herkenrode was een doorn in het oog van de Tuiltenaren!
De Heemkundige Kring Herkenrode
Maar enkele Tuiltenaren konden het niet aanzien dat Herkenrode verloederde. Onder leiding van Tuiltenaar Roger Maes werd in 1972 de Heemkundige Kring Herkenrode opgericht. Het doel: Herkenrode bewaren voor het nageslacht door het vast te leggen op foto. Elke zondag trok de groep op pad om beelden te maken.
De leden van het eerste uur
- Mon Impe (†1999) – Een zeer verdienstelijke pionier en wetenschappelijk vorser. Hij ontdekte in het Rijksarchief in Brussel het grondplan van de “toekomstige abdij”, getekend door architect Dewez, de belangrijkste architect van die tijd. Het plan stak in de verkeerde map, zodat niemand het kende. Mon probeerde Herkenrode in ere te herstellen, maar de overheid stak er toen geen geld in.
- E.H. Jos Moons (1932–2000) – Priester van het bisdom Hasselt, historicus, professor in Leuven en pionier van Herkenrode. Zijn doel, en dat van allen: “Herkenrode beschermen en bekendmaken aan het grote publiek.”
- Gerard Massonnet – Tuiltenaar en amateurfotograaf die professionele foto’s maakte: landschappen vanuit de juiste hoek, soms vanaf moeilijk bereikbare plekken.
- Adrien Peeters – Tuiltenaar die de beste, bijna professionele dia’s maakte, door de leden ten zeerste gewaardeerd.
Schatten langs de Demer
Roger Maes betreurde het rechttrekken van de Demer en hoe daardoor het landschap werd geschonden. Meanders zijn belangrijk voor zowel fauna als flora, en volgens hem werd hier het belangrijkste archeologische centrum van Limburg door de bulldozers vernield. Sinds de meest recente meanderherstelprojecten (2012–2030) heeft de Demer weer meer ruimte voor wateropvang, wat overstromingen en verdroging tegengaat. Soorten als de bever, de zwarte ooievaar en de kamsalamander zijn er weer bij gekomen.
Na een fikse regenbui zagen “de vrienden van Herkenrode” bij toeval scherven liggen aan de Demerboord – blijkbaar al eeuwenlang een stortplaats voor het afval van toen. Een graafmachine had de dijken afgegraven en de modder langs de Demerdijk opgestapeld. In die modderhopen verzamelden Roger en zijn team een schat aan resten uit het verleden: champagneflessen, kruiken, medicijnflesjes… Zelfs gouverneur Roppe kwam een kijkje nemen.
De mooiste vondsten schonk Roger aan het Stadsmuseum van Hasselt. Andere scherven gingen in kisten naar de zusters van het Heilig Graf, die ze bewaarden in de kelder onder het Oud Kwartier.
“In Herkenrode raakte ik als jongen van acht gepassioneerd door geschiedenis. Hier zag ik de eerste amateur-opgravingen, die de redding van het domein destijds in gang hebben gezet.”
— Paul Lambrechts, directeur Abdijsite Herkenrode
Wist je dat? De moerascipres
Tijdens de werken aan de Demer werden enkele moerascipressen zwaar beschadigd door rupskettingen en graafbakken. Deze boom komt uit Mississippi, Louisiana en Texas. Op overstroomde grond vormt hij “kniewortels” die boven het water uitsteken, zodat de boom genoeg lucht krijgt. In “de Engelse hof” naast de Demer staat hij uitstekend. Rond 1660 kwamen er scheepsladingen nieuwe planten naar Herkenrode, vooral uit Turkije en tropische gebieden.
De weg door het hoogkoor
Toen de zusters van het Heilig Graf in 1972 naar Herkenrode kwamen, eiste boer Didden, die op de infirmerie woonde, een weg van zijn boerderij naar de velden – dwars door de plek waar het hoogkoor van de vroegere abdijkerk lag. De zusters hadden al toegezegd, maar Roger Maes en Jos Moons lieten de werken stilleggen.
Na enige tijd overtuigden ze de pachter om de weg een beetje te verschuiven, zodat hij nu bijna volledig buiten de funderingen van de abdijkerk ligt. Toch moesten ze met lede ogen toezien hoe alle gebouwen op Herkenrode verder aftakelden.
Eindelijk: de restauratie

- 1974 – De abdij wordt beschermd als monument, de omgeving als beschermd bos- en landbouwlandschap, toegankelijk langs twee dreven.
- Begin 2000 – Start van de restauratie van de gebouwen.
- 2002 – De tiendschuur is gerestaureerd.
- Mei 2007 – De restauratie van het poortgebouw is voltooid.
- 2009 – De portierswoning huisvest de administratieve diensten.
- September 2011 – Een belevingscentrum opent in het hoevegebouw.
Vergeten we ook de bezieler en erescheper Wim Van Lieshout niet, die mee zorgde voor de renovatie van de Herkenrodesite. Voor de Tuiltenaren was het EINDELIJK zover – al is het begrijpelijk dat de restauraties in fases gebeurden.
Abdijbezit in Tuilt
Welke gebouwen in Tuilt waren eigendom van de abdij van Herkenrode?
De Sint-Janskapel
Een veldkapel aan de Beyenstraat, op het grondgebied van de abdij van Herkenrode. In de voorgevel zit een gedenksteen met het jaartal 1704; in 1670 stond hier al een veldkapel toegewijd aan O.-L.-Vrouw. Deze omgeving heette vroeger Tuilt-Heide.
In de kapel stonden een gepolychromeerd eiken beeld van de Madonna-met-de-Druiventros uit de 15de eeuw en een Sint-Ambrosiusbeeld uit de tweede helft van de 18de eeuw. Die beelden staan nu in het Stadsmuseum van Hasselt. Helaas bleven hun attributen in Tuilt achter, wat hun kunsthistorische waarde sterk vermindert.
De kapel was eeuwenlang een bedevaartsoord tegen hoofdpijn, dankzij een gotische Sint-Jansschotel (Sint-Jan-in-Disco). Er staan ook twee bidbanken, uit 1664 en 1731.

De Draekerwinning (Roverstraat 9)

De Draak of Draekerwinning, op het Wijngaardsveld in Tuilt, staat in 1309 vermeld als ‘de Rake’, in 1580 als ‘den Raeck’ en in 1797 als ‘Hoeve den Draeck’. Tot 2012 was ze bij de Tuiltenaren gekend als “de Draekerwinning”. Er waren ook een Draakbos en een Draaksvijver op de Raker weide – nu gekend als “het park”. Het Wijngaardsveld verwijst naar de wijnteelt die er in onze streek was tot eind 17de eeuw.
De hoeve was eigendom van de abdij. De pachter was een halfwin en beheerde tientallen bunders velden en weilanden. Een halfwin moest de helft van de graanoogst als pacht afstaan, soms aangevuld met leveringen in natura of herendiensten (diensten aan een vorst of edele – in het Frans: corvée).
De grenssteen
Eén grenssteen staat nog op zijn oorspronkelijke plaats: in de Roverstraat, ter hoogte van de Henri Eyckmansstraat, op de grens van het abdijdomein en het goed van de heer van Kermt. Abdis Anna Catharina de Lamboy liet haar domein rond 1670 opmeten door de Mechelse landmeter Meysman, die 40 grenspalen plaatste. Toch bleef er vaak discussie over grachten, zouwen en houtkap op de aardwallen.
Herkenrode, de achtertuin van Tuilt
Herkenrode ligt veel Tuiltenaren nauw aan het hart, maar begin jaren ’60 sneed de autosnelweg de woonkern af van de abdij. Ook de Mevrouwhofstraat werd doorsneden. Herkenrode lag in de achtertuin van Tuilt.
Wij – de kinderen van toen – waren bijna dagelijks in Herkenrode en bleven nog enkele jaren via een smal paadje de autosnelweg oversteken. Vanaf de Zolderse Kiezel was er via de Mevrouwhofstraat een rechtstreekse verbinding met Herkenrode.
Herkenrode ligt amper 700 meter van de Zolderse Kiezel en zo’n 1 km van de Sint-Jozefkerk van Tuilt (gemeten vanaf de ingang van het poortgebouw via de Mevrouwhofstraat).

Straatnamen die het verhaal vertellen
Omdat Tuilt en Herkenrode zo met elkaar verbonden waren, verwijzen veel straatnamen naar dat verleden.
- Herkenrodedreef – De hoofdtoegang tot de abdij, in de 17de eeuw de Clooster Dreve genoemd. Doorheen de eeuwen zou de abdij zowel op religieus als op economisch vlak een grote uitstraling en invloed op de omgeving krijgen. In 1965 sneed de Boudewijnsnelweg ze in twee; het verlengde kreeg de naam Herkenrodeabdij.
- Roverstraat – Oorspronkelijk de Robrechtstraat, naar Robrecht van Molesme (12de eeuw), de stichter van de Orde van Cîteaux en stichter van de abdij van Herkenrode. Door een spreek- of schrijffout werd het de Roverstraat.
- Pelgrimlaan – Bij de gemeentefusie van 1977 werd de Langstraat de Pelgrimlaan, ter herinnering aan de pelgrims die de abdij bezochten. In 1317 bracht de kapelaan van Viversel een hostie naar Herkenrode die was beginnen bloeden nadat een nieuwsgierige ze had aangeraakt. Onderweg gebeurden allerlei mirakels. Tot de Franse Revolutie werd dit Heilig Sacrament van Mirakel in Herkenrode bewaard en werden er processies gehouden; de paus promootte de abdij als bedevaartsoord.
- Mevrouwhofstraat – Herinnert aan een laat- of cijnshof van de abdis van Herkenrode; in 1459 leest men “myn vrouwen Hoff van Herkenrode”. De straat ligt in het verlengde van de Schouterveldstraat en leidt naar de abdij.
- Tuilt-Hoek – In de 19de en de eerste helft van de 20ste eeuw het centrum van Tuilt, met de jaarlijkse kermis en volksspelen. Tot in de jaren ’60 stond hier een grenspaal van de abdij, die verdween bij de modernisering van het wegennet.
Vandaag: CLAUSURA

De abdijkerk – 64 meter lang en 10 meter breed – ging in 1826 in vlammen op. In 2026 verrijst CLAUSURA, een indrukwekkend kunstwerk: met stalen lijnen verschijnen de verdwenen kerk en kloostergangen opnieuw op hun oorspronkelijke plek. Zo komt het hart van de abdij weer tot leven.
Samen met CLAUSURA lanceert Herita een gloednieuw bezoekersparcours, waarbij deuren opengaan die lange tijd gesloten bleven. Beleef het verhaal van de machtigste vrouwenabdij van de Lage Landen: hoe de zusters hier leefden, waarom pelgrims massaal naar hier kwamen en welke rol de mysterieuze eenhoorn speelde.
“Het werd tijd dat Herkenrode opnieuw in de spotlight komt.”
— Gilberte Maes, kleindochter van Henri Eyckmans, wonend in de Henri Eyckmansstraat in Tuilt
Geraadpleegde werken: J. Moons, De graven van Loon; Het oude land van Loon (1992); publicaties van “Wandelen in Tuilt”; 200 jaar leven, wonen en werken op Herkenrode, Wim Van Lieshout, voorzitter vzw Herkenrode; Vlaamse Milieumaatschappij, projecten Demer; gesprekken over Herkenrode met Henri Eyckmans, opgetekend door zijn kleinzoon Roger Maes.
